Roman DZIUBAN Losy zbiorów bibliotechnych Uniwersytetu Lwowskiego (I Działu Staatsbibliothek Lemberg) w czasie II wojny światowej

4 лютого 2016

Текст дослідження  отримано безпосередньо від Автора - Романа  Дзюбана

 

Szczere podziękowanie za trud przetłumaczenia artykułu z języka ukraińskiego wyraża awtor p. Annie Korzeniowskiej-Bihun (Warszawa) - Roman Dziuban.

Druga wojna światowa i wydarzenia lat powojennych w znacznej mierze zmieniły kształt historycznych zbiorów bibliotek, muzeów i archiwów lwowskich. Można to zrozumieć jedynie badając i analizując historię gromadzenia zbiorów bibliotek, muzeów i archiwów instytucji lwowskich, skład ich kolekcji oraz specyfikę bolszewickiego i nazistowskiego stosunku do tych instytucji.

 

Podstawą bibliotek z reguły były archiwa i zbiory założycieli lub właścicieli, na przykład, w przypadku Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego – Biblioteka Lwowskiego Kolegium Jezuickiego oraz zbiory zlikwidowanych przez rząd austriacki klasztorów Galicji i Bukowiny. Od zbioru druków cyrylickich Lwowskiego Muzeum Cerkiewnego rozpoczęło swą działalność Ukraińskie Muzeum Narodowe we Lwowie, którego księgozbiory (w znacznej mierze prywatna biblioteka metropolity Аndrzeja Szeptyckiego) stały się podstawą biblioteki klasztoru oo. Studytów, tzw. „Studionu” Studionu we Lwowie. Nieodwracalne straty wśród zbiorów historycznych miasta Lwowa w czasie wojny spowodowane zostały nie tyle żywiołowymi grabieżami czy  zniszczeniami wojennymi, ile przede wszystkim zorganizowanym wywożeniem.

Biblioteka Uniwersytetu Lwowskiego w okresie radzieckim (1939–1941) : Zmiany w zbiorach

Uniwersytet Lwowski imienia króla Jana Kazimierza 1 grudnia 1939 r. został przemianowany na Lwowski Uniwersytet Państwowy. 8 stycznia 1940 r. nadano mu imię ukraińskiego pisarza i uczonego Iwana Franki (1856–1916). Rektorem uniwersytetu został ukraiński historyk Mychajło Маrczenko (1902–1983)[1].

Biblioteka Uniwersytetu Lwowskiego mieściła się w budynku przy ul. Мochnackiego 5 (obecnie – ul. Мychajły Drahomanowa). W latach 1923–1939 jej dyrektorem był polski filolog-germanista i klasycysta Rudolf  Коtula (1875–1940). W 1939 r. nowym dyrektorem biblioteki mianowany został ukraiński historyk i księgoznawca Bohdan Barwinski (1880–1958) [1, с. 16].

Przed II wojną światową Biblioteka Uniwersytetu Lwowskiego liczyła około 400 000 jednostek inwentarzowych i była największą lwowską biblioteką. Pod względem wielkości zbiorów dorównywała jej tylko Biblioteka Zakładu Narodowego im. Оssolińskich (ZNiO, Оssolineum)[2].

Zgodnie ze statutem Uniwersytetu Lwowskiego, zatwierdzonym uchwałą Komitetu Ogólnozwiązkowego ds. Szkoły Wyższej przy Radzie Komisarzy Ludowych (RKN) ZSRR (Moskwa, 2 lutego 1940 r.), biblioteka uniwersytecka otrzymała tytuł i   status Fundamentalnej Biblioteki Naukowej. Zniesiono autonomię bibliotek instytucji uniwersyteckich (katedr, gabinetów, laboratoriów) i wszystkie one zostały podporządkowane dyrektorowi Biblioteki Uniwersyteckiej.

Kompletowanie zbiorów bibliotecznych w tym okresie odbywało się przez zakupy i wymianę książkową z innymi bibliotekami, a także przez nacjonalizację zbiorów prywatnych. Biblioteka wzbogaciła się przede wszystkim o literaturę polityczną, podręczniki i periodyki. Biblioteka podręczna (18 000 tomów) obejmowała dzieła klasyków marksizmu-leninizmu, materiały do studiów nad historią Wszechzwiązkowej Partii Komunistycznej (bolszewików), prace z dziedziny ekonomii, prawa ZSRR, matematyki, fizyki, historii, itd. W ramach socjalistycznej współpracy lwowskich, tbiliskich i kijowskich uniwersytetów w roku 1941 Biblioteka Uniwersytetu Lwowskiego zobowiązała się dokompletować do zbiorów 30 000 tomów [3]. O ile w 1926 r. Biblioteka Uniwersytecka liczyła 320 000 tomów, to już na początku 1940 r. – ok. 650 000 tomów. [4, ark. 122]. W 1940 r. Biblioteka Uniwersytecka zaczęła otrzymywać egzemplarz obowiązkowy książek z ZSRR. Dzięki temu, a także dzięki bogatym książkowym podarunkom, ofiarowanym przez radzieckie uniwersytety[3] oraz tzw. «koncentracji» z wielu bibliotek prywatnych, do końca 1940 r. liczba książek w Bibliotece wzrosła do 800 000 tomów. Jeśli do tej liczby dodać 200 000 tomów z bibliotek instytucji uniwersyteckich, to cały księgozbiór liczył wtedy ok. jednego miliona woluminów [5, ark. 5].

Zbiory biblioteczne Uniwersytetu Lwowskiego w sierpniu 1941 r. przedstawiały się następująco: księgi (tomy) – ok. 800 000, rękopisy – ponad 1 570, inkunabuły – 313 (Pod względem liczby inkunabułów ustępowała tylko Bibliotece Ossolineum), dokumenty – ponad 220, archiwalia (fascykuły) – 32, monety – 11 000, medale - ponad 500, kolekcja kartograficzna – 4 000 [5, ark. 6].

Zgodnie z uchwałą Ogólnozwiązkowego Komitetu ds. Szkoły Wyższej Przy RKN ZSRR i Ludowego Komisariatu Edukacji USRR (Narkomosu USRR) cała medyczna literatura Uniwersytetu (ponad 27 000 tomów) została przekazana fakultetowi medycznemu nowo założonego Instytutu Medycznego, a biblioteka muzykoznawstwa zakładu uniwersyteckiego – Konserwatorium Państwowemu [5, ark. 6].

Niewiele dokumentów zachowało się na temat przemieszczenia bibliotecznych zbiorów Fundamentalnej Biblioteki Naukowej Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego im. І. Franki w w czasie pierwszej okupacji radzieckiej (wrzesień 1939 – czerwiec 1941). W informacji przesłanej już w czasie niemieckiej okupacji do Inspektoratu Bibliotek Kijowskiego Zarządu Miejskiego w 9 grudnia 1941 r. znajdujemy zapis na temat części książek, które  zostały wysłane do Uniwersytetu Lwowskiego w okresie radzieckim [6, с. 94]. Dyrektor biblioteki B. Barwiński musiał usunąć z księgozbioru całą literaturę «kontrrewolucyjną». Granicę czasową stanowił rok 1917, czyli wszystkie książki, wydane po tym roku, należało przekazać do cenzury – do Lwowskiego Obwodowego Kierownictwa ds. Literatury i Wydawnictw (Оbłłit). Tylko dzięki staraniom B. Bаrwińskiego, również w Narkomosіe, Biblioteka Uniwersytetu Lwowskiego otrzymała od «głównego cenzora» – Głównego Kierownictwa ds. Literatury i Wydawnictw (Hоłоwłіtu) przy RKN USRR pozwolenie (z którego w tym czasie korzystały wyjątkowo biblioteki Akademii Nauk i największe biblioteki Moskwy i Leningradu) na organizację «działu specjalnego», gdzie pod surowym nadzorem Оbłłitu przechowywano zakazaną literaturę. Dzięki temu uratowano przed zniszczeniem tysiące bezcennych książek [5, ark. 4]. Do działu tego przekazano 25 000 tomów ze zlikwidowanego łacińskiego wydziału teologicznego, greckokatolickiej Akademii Teologicznej, archiwum greckokatolickiego Seminarium Duchownego, Łacińskiej Biblioteki Kościoła Katedralnego (w sumie ok. 3 500 inkunabułów, rzadkich druków starych i rękopisów), a także z licznych bibliotek prywatnych, które zostały przewiezione z porzuconych przez właścicieli mieszkań. Jeszcze przed tą akcją kierownicy seminariów teologicznych przekazali wiele książek seminariom historycznym, a także na przechowanie osobom prywatnym [7, ark. 2-3; 8, с. 98-99; 1, s. 16]. Informację tę potwierdza ówczesna radziecka prasa: «... z biblioteki znikło kilka tysięcy tomów książek, jednak do tej pory nie wiadomo, czyja to wina. Cały czas odbywa się trwonienie literatury» [9].

Oprócz zbiorów książkowych i rękopiśmiennych w Bibliotece Uniwersytetu Lwowskiego na ul. św. Mikołaja, 4 (teraz – ul. М. Gruszewskiego) zachowywały się cenne kolekcje muzealne. Były to zbiory, założonych jeszcze w XIX w., Muzeów Zoologicznego, Botanicznego, Mineralogicznego, Geologicznego i Archeologicznego przy Uniwersytecie Lwowskim. Zbiory te stosunkowo dobrze zachowały się do dnia dzisiejszego i można je porównywać z kolekcjami najlepszych europejskich muzeów  uniwersyteckich[4].

Biblioteka Uniwersytecka w strukturze lwowskich bibliotek podczas niemieckiej okupacji w latach 1941-1944

Wkrótce po wejściu wojsk niemieckich do Lwowa w lipcu 1941 r. radziecka organizacyjna struktura bibliotek, aczkolwiek nie została w całości zlikwidowana, jednak uległa znacznym zmianom, które w pierwszym rzędzie dotknęły wewnętrzną organizację bibliotek, przybliżając ją do przedwojennej. 23 czerwca 1941 r. Ministerstwo Nauki, Wychowania i Ludowej Edukacji w Berlinie mianowało komisarzem dla zabezpieczenia bibliotek i kurateli nad książkowymi zbiorami na wschodnim operacyjnym odcinku dyrektora Głównego Zarządu Bibliotek w Generalnego Gubernatorstwa[5] Gustawа Аbbа. 1 lipca przyjechał on do Lwowa wraz ze swym  przełożonym Аdolfem Wаtcke – prezesem Głównego Działu Nauki i Nauczania rządu Generalnego Gubernatorstwa, który otrzymał polecenie zabezpieczenia muzeów. Już 17 lipca 1941 r. Galicja została przyłączona do Generalnego Gubernatorstwa i przeszła pod władzę generał-gubernatora reichsministra Hansa Franka[6].

Najpierw na czele działów Biblioteki Państwowej we Lwowie (Staatsbibliothek Lemberg) stanęli zarządcy komisaryczni (der Kommisarische Verwalter). Od 24 czerwca 1942 r. nosili tytuły kierowników (der Leiter) i mieli dosyć szerokie uprawnienia zarówno gospodarcze, jak i administracyjne [12, s. 143].

Zarządcą komisarycznym Biblioteki Państwowej w Lwowie 14 października 1941 r. został mianowany slawista, członek Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robitników Ulrich Johanssen. Decyzję o organizacji we Lwowie Biblioteki Państwowej kierownictwo Generalnego Gubernatorstwa przyjęło 12 stycznia 1942 r., chociaż samą nazwę zatwierdzono dopiero 14 marca 1942 r. Nadzór nad systemem bibliotek sprawował wspomniany już Główny Zarząd Bibliotek Generalnego Gubernatorstwa. U. Johanssen utrzymał swą posadę tylko dwa lata i 15 października 1943 r. został wysłany na front. Zastąpił go niemiecki pracownik bibliotek Krakowa i Warszawy Aleksander Himpel, od 1 stycznia 1944 r. – kierownik Biblioteki Państwowej we Lwowie. Niemieckie kierownictwo bibliotek lwowskich funkcjonowało mniej więcej do połowy kwietnia 1944 r. (chociaż uważa się, że Bibliotekę Państwową w Lwowie zlikwidowano jeszcze 31 marca 1944 r.).

W  Bibliotece Państwowej we Lwowie na początku 1942 r. planowano stworzyć dwa działy:

Dział (Abteilung) I, który składał się z bibliotek trzech wyższych zakładów oświatowych i przynależnych do nich instytucji i seminariów :

Biblioteki Uniwersytetu – Universitätsbibliothek przy ul. Mochnackiego 5 (podczas okupacji niemieckiej – Blumenstrasse, obecnie – ul. M. Drahomanowa), a także uniwersyteckich pododdziałów (Universitätsinstitute). Uniwersytet w czasie okupacji niemieckiej był zamknięty [7].

Biblioteki Akademii Medycyny Weterynaryjnej – Bibliothek der Tierärztlihen Akademie (Hochschule) przy ul. Stalmacha, 1 (podczas okupacji niemieckiej– Stalmachastrasse, w czasach radzieckich – ul. Briusowa, obecnie – ul. Olhy Basarab).

Dział ІІ obejmował biblioteki specjalne (narodowe):

Bibliotekę Studionu – ojców Studytów przy ul. Piotra Skargi 2b (za Niemców – Spitalstrasse, w czasach radzieckich – ul. М. Pyrohowa, obecnie – ul. E. Ozarkewicza). W 1943 r. Biblioteka Studionu,  została wycofana z systemu Biblioteki Państwowej we Lwowie, jako prywatny księgozbiór metropolity А. Szeptyckiego, i taki status miała aż do przyjścia bolszewików.

Bibliotekę Ossolineum przy ul. Оssolińskich 2 (za Niemców – Postgasse, w czasach radzieckich i obecnie – ul. W. Stefanyka) wraz z Biblioteką Baworowskich przy ul. Ujejskiego 2 (za Niemców – Zwillingstrasse, w czasach radzieckich i obecnie – ul. Biblioteczna, część dawniejszej ul. Ujejskiego).

Bibliotekę Towarzystwa Naukowego im. Т. Szewczenki (NTSz) przy ul. Czarneckiego 24 (za Niemców – Distriktstrasse, w czasach radzieckich – ul. Radziecka, obecnie – ul. W. Wynnyczenki).

Bibliotekę Publiczną Ruskiego Instytutu Ludowego Narodnyj Dim przy ul. Kurkowej 14 (za Niemców – Ungarnstrasse, w czasach radzieckich – w latach 1939–1941, 1944 – ul. Kurkowa, a od 1945 r. do teraz – ul. M. Łysenki).

Bibliotekę Gromady Wyznania Mojżeszowego przy ul. Rzeźnickiej 5 (za Niemców – Schlachthofstrasse, w czasach radzieckich – ponownie ul. Rzeźnicka, a od 1950 r. do teraz – ul. S. Naływajki).

Biblioteka Gubernialna (Gubernial - Bibliothek, Distriktbibliothek) – (plac Halicki 10) została utworzona jeszcze w czasach radzieckich – tak jak Lwowska Państwowa Biblioteka Obwodowa dla Dorosłych – ze zbiorów Miejskiej Biblioteki Publicznej, bibliotek różnych spółek i ze konfiskowanych księgarń. Miała w mieście cztery filie [16, s. 465]. Jej zarządcą komisarycznym był Iwan Smetański [12, s. 116]. 31 grudnia 1941 r. biblioteka przestała być podporządkowana Działowi Nauki i Nauczania [20, ark. 325][8].

W sumie zbiory Biblioteki Państwowej we Lwowie liczyły prawie dwa miliony tomów [16, s. 363].

Taka struktura organizacyjna Biblioteki Państwowej we Lwowie w praktyce okazała się jednak niewygodna. Pod koniec listopada 1941 r. U. Johanssen dokonał praktycznego podziału na pięć działów: Dział I (Biblioteka Uniwersytetu), Dział ІІ (Ossolineum razem z Biblioteką Baworowskich), Dział ІІІ (Biblioteka NTSz i Biblioteka Publiczna Ruskiego Instytutu Ludowego Narodnyj Dim), Dział Techniczny (Biblioteka Lwowskiego Instytutu Politechnicznego (Biblioteka Politechniki) przy ul. Bibliothekgasse 1), Dział Medyczny (Biblioteka Instytutu Medycznego przy ul. Distriktstrasse, 30)[9] [22, ark. 50]. Nie była to jednak ostatnia reorganizacja. Latem 1942 r. w strukturę tę został włączony Dział IV (Biblioteka Pedagogiczna, albo Dział Pedagogiczny). Działy Techniczny i Medyczny otrzymały odpowiednio numery V i VI [23, с. 3]. Pierwszy dział, czyli Biblioteka Uniwersytecka, miał charakter ogólnego księgozbioru naukowego. Trafiały tam książki z naukowych wydawnictw niemieckich. Miesięcznie otrzymywała od 1 000 do 1 500 tomów [23, с. 3].

Resztki zbiorów Katedry Archeologii Uniwersytetu Lwowskiego, którym groziło zniszczenie w związku z przekształceniem domu Uniwersytetu Lwowskiego na niemiecki wojskowy szpital, zostały przewiezione do nowo utworzonego Muzeum Archeologicznego (Muzeum Starożytnej i Dawnej Historii, Museum für Vor - und Frühgeschichte in Lemberg), które znajdowało się w budynku przy placu Rynek, 4 [24, с. Х].

Wywiezione materiały I Działu Biblioteki Państwowej we Lwowie na wiosnę 1944 r.

Na początku 1944 r. radzieckie lotnictwo nasiliło bombardowania Lwowa. Przed dyrektorem Głównego Zarządu Bibliotek Generalnego Gubernatorstwa G. Abbem coraz częściej stawał problem konieczności ewakuacji najcenniejszych lwowskich  zbiorów bibliotecznych. Tajne rozporządzenie Berlina nakazywało wywiezienie  najpierw do Krakowa, a dalej – w głąb Niemiec, współczesnej niemieckiej literatury fachowej, w szczególności medycznej i technicznej, wszystkich skorowidzów, bibliograficznych informatorów, podręcznych zbiorów głównych bibliotek, radzieckiej literatury technicznej [25, s. 38].

Niezależnie od tej literatury spakowano i wysłano koleją w kierunku Krakowa najcenniejsze zbiory wszystkich działów Biblioteki Państwowej we Lwowie [16, s. 197-198].

Pierwszy transport (35 skrzyń) ze zbiorami ІІ Działu Biblioteki Państwowej we Lwowie (byłego Ossolineum i Biblioteki Baworowskich) odprawiono 18 marca 1944 r. [17, ark. 186].

Drugi transport ze zbiorami ІІ Działu (32 skrzynie) odprawiono 1 kwietnia 1944 r. [17, ark. 186]. Właśnie do drugiego transportu dołączono wtedy ok. 40 skrzyń ze zbiorami Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego [18, s. 160]. «Z Biblioteki Uniwersyteckiej wywieziono ponad 40 skrzyń samych druków niemieckich, chociaż jednocześnie wśród ewakuowanych stąd zbiorów znalazły się wszystkie inkunabuły i starodruki oraz część rękopisów» [18, s. 161].

Po kilku dniach lwowskie zbiory przybyły do Krakowa i zostały tymczasowo umieszczone w piwnicach Biblioteki Jagiellońskiej. Po dotarciu skrzyń ze zbiorami do Krakowa Abb miał pretensje do Mieczysława Gębarowicza (kierownika II Działu) i kierownika Biblioteki Uniwersyteckiej Eustachego Gaberle, że nie zastosowali się do jego instrukcji, każąc podczas drugiego transportu pakować najcenniejsze cymelia, zamiast druków nowych [36, s. 195].

W połowie lipca 1944 r. wrocławska firma Knauer przewiozła lwowskie zbiory biblioteczne (ogólną ilością 181 skrzyń) z Krakowa do majątku Adelsdorf (w Adelinie, obecnie – Złotoryja) na Dolnym Śląsku [12, s. 202]. W listopadzie 1945 r. te skrzynie, które poniosły niewielkie straty podczas przechodzenia frontu, zostały przewiezione do Biblioteki Narodowej w Warszawie.

Według sprawozdania powojennego rektora Uniwersytetu Lwowskiego Iwana Bielakiewicza w 1944 r. z Uniwersytetu na terytorium współczesnej Polski wywieziono:

а) bibliotekę Katedry Etnografii i Folkloru członka akademii nauk F. Kołessy (w maju 1945 r. znajdowała się w całości w Uniwersytecie Jagiellońskim) 8 tys. tytułów (ok. 15 tys. tomów);

b) z katedry orientalistyki zbiór turkologii (wywiezione przez docenta Zwolińskiego[10])                                                                      2 tys. tomów;

c) z katedry filologii angielskiej                                  2 tys. tomów;

d) z katedry filologii francuskiej                                  4 tys. tomów;

e) z katedry filologii klasycznej                                    4 tys. tomów;

f) z katedry języka polskiego                                        15 tys. tomów;

g) z katedry literatury polskiej                                      3 tys. tomów.

Ogólnie zostało wywiezionych (również z innych katedr) ok. 40 tys. tomów. Na przykład, z fakultetu geologiczno-geograficznego – 10 tys. tomów, z fizyczno-matematycznego – 1 150 tomów i 100 kompletów czasopism, z chemicznego – 500 tomów, z prawniczego – 14 tys. tomów i wiele książek z innych fakultetów. W tym czasie wywieziono również komplety czasopism, obejmujące wiele roczników oraz 20 tys. tomów książek prawie wyłącznie w języku niemieckim ze wszystkich dziedzin wiedzy.

Wiele książek oraz wyposażenie dydaktyczno-naukowe, pochodzące z Uniwersytetu Lwowskiego widywali potem pracownicy naukowi różnych lwowskich instytutów (którzy szukali wyposażenia swych zakładów) w miastach Nojmark i Ajchenau w Niemczach [26, ark. 23-24; 8, с. 308-309].

Jak podliczył współczesny historyk z Iwano-Frankiwska Ihor Cependa, w tamtym czasie z Uniwersytetu Lwowskiego wywieziono 94 938 tomów [27]. Wśród wywiezionych w 1944 r. skarbów bibliotecznych znajdowała się unikalna kolekcja inkunabułów (288 ksiąg) i rękopisów (ok. 400 jednostek) o ogromnej wartości materialnej i kulturalno-historycznej, a także już wspomniana wyjątkowa biblioteka katedry etnografii i folkloru Uniwersytetu Lwowskiego (15 tys. tomów), które trafiły do Uniwersytetu Jagiellońskiego [27].

Inkunabuły i rękopisy zostały wywiezione jednocześnie przez tych samych ludzi, którzy wywieźli bibliotekę katedry etnografii i folkloru [26, ark. 23].

Wśród rękopisów znajdowały się memuary Notatki podróżne znanego ormiańskiego wędrowca Symeona z Zamościa, które zachowywały się w dziale rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego (nr inwentarzowy 58), a także rękopis Ganjaran ew tałaran (nr inwentarzowy 52) [28, с. 74].

Polska badaczka Krystyna Wróbel-Lipowa podaje trochę większe liczby. Według jej danych, w 1944 r. z Uniwersytetu Lwowskiego w całości został wywieziony dział kartografii. Ilościowo straty wynosiły: 319 inkunabułów, 1 538 rękopisów, 3 164 rzadkich książek, 1 165 pozycji kartograficznych [29, s. 77]. 4 grudnia 1947 r. Ministerstwo Spraw Zagranicznych ZSRR zwróciło się do polskiej ambasady w Moskwie z prośbą o zwrot wspomnianego zbioru Uniwersytetu Lwowskiemu. Zgodnie z tym dokumentem, w 1944 r. Niemcy obrabowali naukową Bibliotekę Uniwersytetu Lwowskiego i wywieźli do Krakowa prawie cały dział kartograficzny biblioteki, szereg cennych wydawnictw poradniczych, wszystkie inkunabuły i najcenniejsze rękopisy. Wywieziona przez Niemców literatura, wg informacji zawartych w dokumencie, znajdowała się wówczas w Krakowie w Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego [30, s. 266]. Z pewnością w Krakowie w tym czasie znajdowała się tylko część materiałów Uniwersytetu Lwowskiego, wyodrębniona z podstawowej masy zbiorów Staatsbibliothek Lemberg podczas ich składowania w piwnicach Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Reszta zbiorów Uniwersytetu Lwowskiego została wywieziona bezpośrednio z Adelina w listopadzie 1945 r. i znajdowała się w Bibliotece Narodowej w Warszawie.

Jeszcze w 1993 r. lwowski historyk Ołeksandr Łucki, pracując we Lwowskim Państwowym Archiwum Obwodowym (DALO), zwrócił uwagę na korespondencję między Ministerstwem Spraw Zagranicznych USRR, Lwowskim Komitetem Obwodowym Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy i dyrekcją Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego w sprawie wywiezionych zbiorów bibliotecznych [31, с. 86-89].

4 czerwca 1948 r. Ministerstwo Edukacji Rzeczpospolitej Polskiej w osobie Józefa Grycza zwróciło się do radzieckiego działu Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej w sprawie zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego. W dokumencie informowano, że odnalezione w Adelinie zbiory Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego były przepakowane do 56 skrzyń i przewiezione do Biblioteki Narodowej w Warszawie. Ustalono, że większość drukowanych materiałów stanowią nowe wydania, przede wszystkim niemieckie książki i czasopisma, które nie zostały włączone do spisu dodanych do noty Ministerstwa Spraw Zagranicznych ZSRR z 4 grudnia 1947 r. Z materiałów wymienionych w spisie, odnaleziono tylko 42 rękopisów i pewną liczbę inkunabułów. Wśród drukowanych wydań późniejszego okresu książki oznaczone są niską sygnaturą. W grupach numerów 59 600 – 100 300, 107 000 – 122 600, 149 000 – 164 150 itd. nie odnaleziono żadnej pozycji, tak że w sumie brakowało ok. 2 000 starodruków. Z 360 inkunabuł odnaleziono ok. 220. Nie odnaleziono ani śladu materiałów kartograficznych [32, s. 306].

Ministerstwo Edukacji wyraziło opinię, że z 42 odnalezionych rękopisów można byłoby zwrócić 12 ormiańskich rękopisów, trzy cyrylickie i jeden arabski. Reszta miała pozostać w polskich rękach, ponieważ Ministerstwo traktowało je wyłącznie jak polonika, jak, na przykład, Pontificale Romanum z Przemyśla XV st.(Ms 6. III) czy Balbus Joannes de Janua – Chatolicon, napisany przez Polaka Marcina z Sanoka w 1452 r. (Ms. 11. III). Wśród starodruków (oprócz inkunabułów) 90 % wymienionych w spisach zdaniem Ministerstwa stanowiło «czyste polonika» i powinno pozostać w Polsce. Tylko kilka pozycji stanowiły polskie inkunabuły XV w. (np. Nicolaus de Błonie, Jacobus de Paradiso, Jan z Głogowa), pozostałe, ponieważ miały polskie proweniencje – zapisy, znaki własnościowe (pieczęcie, ekslibrysy, superekslibrisy), – należało pozostawić w Polsce. Co się zaś tyczy wydań drukowanych, które początkowo znajdowały się w klasztorach benedyktyńskich w Tyńcu, na Łysej Górze, Kolegium Jezuickim w Jarosławiu, a także księgozbiorów Koziebrodzkiego w centralnej Polsce, które przed wojną zostały “udostępnione” Bibliotece Uniwersytetu Lwowskiego oraz książek profesorów Akademii Nauk w Krakowie i innych wybitnych przedstawicieli narodu polskiego, – wszystkie one, bez wyjątku, powinni pozostać w Polsce, ponieważ “wspomniane rękopisy i druki w żadnym wypadku nie są ukrainikami”. Pozostałe powinny być oddane, oprócz skrzyń zaznaczonych numerami A5, A32, A41, A51 i A53) i literą B, «zawierające druki, o których zatrzymanie można i należy wystąpić»[11] [32, s. 306-307].

Niestety fakty, zawarte w dokumencie niezupełnie odpowiadają rzeczywistości.

Zgodnie z wyjaśnieniem ówczesnego dyrektora Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego Wasyla Oseczynskiego (1904–1981) 16 sierpnia 1948 r., które składał Lwowskiemu Komitetowi Obwodowemu Partii Komunistycznej (bolszewików) Ukrainy, do Biblioteki Uniwersyteckiej większość inkunabułów i rękopisów trafiła jeszcze pod koniec XVIII w. podczas likwidacji galicyjskich klasztorów przez austriacki rząd Józefa ІІ. Co się tyczy zbiorów właściciela ziemskiego i kolekcjonera Józefa Saby Marcina Koziebrodzkiego (1870–1935), to część inkunabułów i innych ksiąg, które trafiły do Biblioteki Uniwersytetu w latach 1936–1938, zostało odkupionych we wsi Dzwyniaczka na Ukrainie Zachodniej (obecnie – rejon borszczowski  obwodu tarnopolskiego) od żony zmarłego Koziebrodzkiegо Ukrainki Warwary Kodeniukowej-Koziebrodzkiej, która w czasie pisania listu jeszcze mieszkała w obwodzie Lwowskim. Jak dalej zaznacza w liście W. Oseczyński, jeszcze podczas kupowania zbioru Koziebrodzkich dyrekcja lwowskiej Biblioteki Uniwersyteckiej podkreślała jej krajoznawczy «regionalistyczny» charakter. Do kolekcji tej wchodził duży zbiór  inkunabułów pochodzenia i znaczenia ogólnoeuropejskiego. Wartość jej, według oceny eksperta w 1938 r. wynosiła 100 000 złotych rubli. Wszystkie inkunabuły, – kontynuuje autor listu, – już weszły do specjalnych drukowanych katalogów i są znane światowej nauce jako takie, które znajdują się we Lwowie.

Piąty punkt list zawiera informację, że oprócz inkunabułów i ksiąg drukowanych, Niemcy wywieźli najcenniejsze rękopisy Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego. Wśród nich były trzy cudowne ilustrowane pergaminowe rękopisy XV w. tzw. mszały i rytuały – katolickie księgi liturgiczne z tynieckiego klasztoru benedyktyńskiego, opisane jeszcze 1916 r. w specjalnej pracy Władysława Poglachy. Autor listu nie miał nic przeciwko temu, by przekazać je Polsce, ale dopiero po przewiezieniu wszystkich uniwersyteckich materiałów drukowanych i rękopiśmiennych do Lwowa w celu weryfikacji ich kompletności, jakości i stanu, w jakim zostały zachowane, z egzemplarzami istniejącymi w Bibliotece Uniwersytetu Lwowskiego i dopiero po zapoznaniu się pracowników naukowych Uniwersytetu z ich zawartością oraz charakterem, wydzielić, to co możliwe, dla Polski [34, ark. 105-106; 8, с. 572-574]. Jednak te argumenty nie zostały wzięte pod uwagę. Nie został wzięty pod uwagę także fakt, że zbiory znajdowały się przede wszystkim na terenie współczesnej Ukrainy Zachodniej i to, że znaczna część inkunabułów i rękopisów utrafiła do biblioteki jeszcze pod koniec XVIII w. po sekularyzacji klasztorów Galicji [31, с. 88].

W krakowskim Uniwersytecie Jagiellońskim jeszcze w 1945 r. znajdowała się w całości ogromna kolekcja map, a także przyrządy i sprzęt katedry geodezji i kartografii, usystematyzowana w Krakowie przez byłego asystenta Uniwersytetu Lwowskiego, którego nazwiska w dokumencie nie wymieniono [26, ark. 23].

W tym czasie do Częstochowy z fakultetu fizyczno-matematycznego zostały wywiezione z pełnym wyposażeniem, narzędziami i silnikami pracownie  mechaniczna, stolarska i szkła dmuchanego[26, ark. 23].

Znane są dwa tajne listy kierownika działu politycznego Ministerstwa Spraw Zagranicznych USRR L. Wojny z dn. 27 lipca i 16 września 1948 r. do sekretarza Lwowskiego Komitetu Obwodowego Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy ds. propagandy G. Łomowa w sprawie zbiorów biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego. Ostatni list zawiadamiał, że Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego ZSRR (któremu podporządkowywany był Uniwersytet Lwowski) uważało, że można zostawić w Polsce materiały, które odnoszą się do zabytków kultury polskiej, a także książki, które są własnością polskich profesorów i uczonych [34, ark. 111; 8, с. 576].

24 września 1948 r. G. Łomow w imieniu Lwowskiego Komitetu Obwodowego Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy zawiadomił «że książki, znalezione w Polsce, mogą być przekazane Rzeczpospolitej Polskiej» [34, ark. 112; 8, с. 579].

Oczywiście starania dyrekcji Uniwersytetu Lwowskiego, by odzyskać zbiory nadal trwały. Wiadomo o tym z zawiadomienia, które ambasada Polski wysłała do rządu radzieckiego. Chodziło w nim o to, że po segregacji (czyli oddzieleniu) wszystkich zbiorów, które zostały odnalezione w Adelinie, pozycje, pochodzące z Uniwersytetu Lwowskiego i odnoszą się do zbiorów ukraińskich, powinny być uniwersytetowi zwrócone. 21 lutego 1949 r. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Polski zawiadomiło ambasadę ZSRR w Warszawie, że część odnalezionych w Adelinie zbiorów Uniwersytetu, która stanowi spuściznę narodu ukraińskiego w liczbie 53 skrzyń przygotowana jest do odbioru i że przedstawiciel ambasady ZSRR może to zrobić w siedzibie Biblioteki Narodowej w Warszawie [29, s. 77-78].

О. Łucki uważa, że «wszystkie wywiezione ze Lwowa skarby biblioteczne pozostały w Polsce» [31, с. 88].

Jak twierdzi znawca archiwów wschodnioeuropejskich amerykańska badaczka Patricia Kennedy Grimsted, żaden rękopis nie został zwrócony i najprawdopodobniej żaden z tomów inkunabułów i starodruków [35, p. 447].

Identyfikowała ona ponad 100 rękopisów Uniwersytetu Lwowskiego, które obecnie znajdują się w Bibliotece Narodowej w Warszawie [35, p. 446]. Wśród przeważnie rzymskokatolickich i polskich rękopisów literackich jest 5 rękopisów cerkiewnosłowiańskich (15–17 w.), 1 rękopis mołdawski (sir. 18 w.), 1 turecki (17 w.), 2 arabskie (17–18 w.) i 13 rękopisów ormiańskich (15–18 w.). Zostały one włączone do katalogów kartkowych, można więc je dość dokładnie zidentyfikować według przedwojennych numerów i spisów katalogowych [35, p. 447].

Polski badacz Maciej Matwijów przypuszcza, że przekazanie tych zbiorów ambasadzie ZSRR w Warszawie odbyło się pod koniec lutego 1949 r. W Bibliotece Narodowej w Warszawie poinformowano go, że w archiwum Biblioteki nie zachowały się żadne dokumenty, dotyczące przekazania ZSRR zbiorów biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego [32, s. 157].

Niestety nam także się nie udało znaleźć we lwowskich archiwach żadnych materiałów na ten temat.

 


[1]              Zwolniony z pracy 10 września 1940 r., a 23 czerwca 1941 r. skazany na prace przymusowe.

[2]              W 1939 r. Biblioteka Оssolineum liczyła 330 000 skatalogowanych książek i ponad 190 000 nieskatalogowanych, 318 inkunabułów, 500 paleotypów oraz dużą liczbę innych rarytasów. W zbiorach działu rękopisów znajdowało się prawie 6 000 zinwentaryzowanych manuskryptów, 5 960 autografów wybitnych działaczy politycznych i literatów. Bibliotekę uzupełniała odrębny księgozbiór Pawlikowskich (który również posiadał bogate zbiory grafiki i oryginalne rysunki wybitnych mistrzów). Poza tym Ossolineum miało swoją drukarnię i introligatornią [2, ark. 17].

[3]              Dużą rolę odegrały dary uniwersytetów : moskiewskiego, kijowskiego i charkowskiego, a także Akademii Nauk. Biblioteka otrzymywała również zagraniczną literaturę.

[4]              W 1940 r. do nowo utworzonego Lwowskiego Państwowego Muzeum Etnograficznego z muzealnych zbiorów Uniwersytetu Lwowskiego przekazano 250 eksponatów [10, с. 59].

[5]              Generalne Gubernatorstwo – jednostka administracyjno-terytorialna, utworzona na ziemiach polskich przez niemieckich okupantów w październiku 1939 r.

[6]              Według opinii kapitana Еricha Коcha, przedstawiciela ministerstwa Rosenberga przy grupie Armii «Południe», ukraińska ludność Galicji przyjęła wiadomość o przyłączeniu ich prowincji do polskich ziem z bólem i rozczarowywaniem, lecz «spokojnie», protestowali tylko zwolennicy i członkowie OUN Stepana Bandery. Wiadomość ta wywołała natomiast radość wśród Polaków [11, с. 133-134].

[7]              Początkowo tolerowana przez nazistów ukraińska administracja pozostawiła mianowanego jeszcze przez władze radzieckie rektora prof. Wasyla Simowicza na stanowisku p.o. dyrektora Uniwersytetu. Znany jest dokument (zaświadczenie) z dn. 29 lipca 1941 r. z jego podpisem i pieczęcią z trójzębem [13, с. 249]. Wkrótce został aresztowany przez Gestapo, lecz zwolniony dzięki interwencji Ukraińskiego Krajowego Komitetu[14, с. 37]. 4 lipca 1941 r. G. Abb mianował B. Barwińskiego zarządcą  komisarycznym Biblioteki Uniwersyteckiej [15, с. 155]. Z powodu konfliktu B. Barwińskiego z polskim personelem, ogólne kierownictwo biblioteki przejął Johanssen, dając Barwińskiemu możliwość pracy naukowej i wyznaczając trzech swoich zastępców: Ewstachya Gaberle, Edit Brylińsku i Nestora Rudnickiego [16, с. 357, 453-454]. W latach 1942–1944 B. Barwiński był starszym bibliotekarzem w ІІІ dziale Biblioteki Państwowej we Lwowie (w byłej bibliotece NTSz). Po powrocie bolszewików, w latach 1944–1947 – kierownikiem działu rękopisów Filii Lwowskiej Biblioteki AN USRR [19, ark. 92, 93; 5, ark. 1-7; 20, ark. 3].

[8]              Wyłączenie biblioteki z systemu Staatsbibliothek Lemberg pozbawiło ją wszelkiego finansowania i w przyszłości doprowadziło do zamknięcia.

[9]              Wraz z wprowadzeniem systemu bolszewickiego w 1939 r. otwarty został Lwowski Instytut Medyczny, którego biblioteka powstała z literatury medycznej, zabranej z Biblioteki Uniwersytetu. Literaturę tę (27 000 tomów) władze radzieckie na początku 1941 r.  przewiozły z budynku Biblioteki Uniwersytetu do budynku przy ul. Czarnieckiego 30. W grudniu 1942 r. jego pomieszczenia Wehrmacht zajął pod lazaret, pojawiła się więc konieczność powtórnego przenieniesienia książek medycznych do Biblioteki Uniwersyteckiej [16, s. 232]. Zachował się dokument, według którego na początku 1943 r. jeszcze istniał Dział Medyczny [21, ark. 26]. Problem przemieszczenia książek medycznych w okresie niemieckiej okupacji wymaga dodatkowych studiów.

[10]             Przemysław Zwoliński – absolwent Uniwersytetu Lwowskiego. Po wojnie przebywał w Krakowie, od 1953 r. na Uniwersytecie Warszawskim kierował katedrą filologii ukraińskiej.

[11]             Ambasada polska w Moskwie 12 lipca 1948 r. prawie analogiczny list w języku rosyjskim przesłała do Ministerstwa Spraw Zagranicznych ZSRR.

 

Bibliography and Notes

1. Sprawozdanie «Archiwa, biblioteki, i muzea lwowskie» z 1940 r. / [podał do druku Maciej Matwijów] // Rocznik Lwowski : 1997–1998. – Warszawa : Instytut Lwowski, 1998–1999. –  S. 7– 30.

2. Матеріали до історії Львівської бібліотеки АН УРСР м. ін. до діяльності у 1939–1941 рр. // ЛННБУ ім. В. Стефаника. Відділ рукописів. – Ф. 9. Колекція окремих надходжень, оп. 1, спр. 302. – 237 арк.

3. Paloga L. Fundamentalna biblioteka uniwersytetu / L. Paloga // Czerwony Sztandar. – 1941. – 11 czerw. – С. 3.

4. Papiery Biblioteki Państwowej we Lwowie (Staatsbibliothek Lemberg). Akta Oddziału I z lat 1941–1943. Т. 2 // ZNіО we Wrocławiu. Dział rękopisów. – Rkps. 17128/ІІ. –  124 ark.

5. Историческая справка директора университетской библиотеки во Львове Барвинского Богдана о возникновении и деятельности библиотеки, 1941 г. // Державний архів Львівської області (ДАЛО). – Ф. Р–1295. Львовский государственный университет им. И. Франко. Библиотека, 1941–1945 гг., оп. 1, спр. 13. – 7 арк.

6. Бібліотеки Києва в період нацистської окупації (1941–1943) : Дослідження. Анотований покажчик. Публікації документів / [уклад. : Л. А. Дубровіна, Н. І. Малолєтова ; НАН України, НБУВ, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. Грушевського, Держком архівів України, ЦДАВОВУ]. – Київ, 2004. – 812, [1] с.

7. Заяви митрополита Шептицького А. про престолонаслідування, 1940 р. // ЦДІА України у Львові. – Ф. 201. Греко-католицька митрополича консисторія, м. Львів, 1300–1945 рр., оп. 5, спр. 373. – 57 арк.

8. Культурне життя в Україні : Західні землі : док. і матеріали / НАН України, Ін-т українознавства ім. І. Крип’якевича ; [упоряд. : Т. Галайчак, О. Луцький, Б. Микитів та ін.]. – Київ : Наук. думка, 1995. – Т. 1 : 1939–1953 . – 747, [2] с. : іл.

9. Животенко П. Відірвані від життя / П. Животенко // Вільна Україна. – 1941. – 22 лют. (№ 44). – С. 3.

10. Гавриленко В. Столетие государственного музея этнографии и художественного промысла АН УРСР / В. А. Гавриленко // Советская этнография / [АН СССР, Ин-т этногр. им. Н. Н. Миклухо-Маклая]. – 1975. – № 2. – С. 59–79.

11. Косик В. Україна під час Другої світової війни, 1938–1945 / Володимир Косик. – Київ ; Париж ; Ню Йорк ; Торонто, 1992. – 659, [1] с.

12. Matwijów M. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich w latach 1939–1946 / Maciej Matwijów. – Wrocław : T-wo Przyjaciół Ossolineum, 2003. – 350 s. : il.

13. Стецько Я. 30 червня 1941 : проголошення відновлення державності України / Ярослав С. Стецько. – Торонто ; Нью-Йорк ; Лондон, 1967. – 450 c.

14. Паньківський К. Від Держави до Комітету (Літо 1941 року у Львові) / Кость Паньківський. – Нью-Йорк ; Торонто : Ключі,  1957. –  150, [10] с. – (Cерія : Життя і мислі ; кн. 4).

15. Дзюбан О. Львівські печатки 1941 року як пам’ятки українського державотворення / Орест Дзюбан // Пам’ятки України: історія та культура. – 2001. – № 1/2. – С. 155–160 : іл.

16. Biblioteki naukowe w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945 : wybόr dokumentόw źrόdłowych = Wissenszaftliche Bibliotheken im Generalgouvernement in den Jahren 1939–1945 : Ausgewählte Quellendokumente / [Polskie Towarzystwo Bibliologiczne ; wybόr i oprac. A. Mężyńskiego przy wspόłpracy H. Łaskarzewskiej]. – Warszawa, 2003. – 540 s.

17. Wykazy zawartości skrzyń ze zbiorami Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie i Biblioteki Fundacji Wiktora Baworowskiego ewakuowanymi ze Lwowa do Krakowa w marcu i kwietniu 1944 r. // ZNіО we Wrocławiu. Dział rękopisów. – Rkps. 17070/ІІ. –  209 ark.

18. Matwijów M. Lwowskie Ossolineum w listach Mieczysława Gębarowicza z lat 1943–1946 / Maciej Matwijów // Czasopismo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. – Wrocław, 1992. –  Z. 1. – S. 157–193.

19. Особові справи звільнених працівників бібліотеки за 1944–1970 рр. на «Ба – Бід». // ЛННБУ ім. В.Стефаника. Архів. – Оп. 3–ос. Особові справи, спр. 136. – 241 арк.

20. Papiery Biblioteki Państwowej we Lwowie (Staatsbibliothek Lemberg). Kwestionariusze i akta personalne pracowników z lat 1942–1943 // ZNіО we Wrocławiu. Dział rękopisów. – Rkps. 17120/ІІ. – 395 аrk.

21. Директивы и переписка по вопросам охраны ценных памятников искусства, 21 апреля 1942–24 августа 1943 г. // ДАЛО.–Ф. Р–58. Отдел противовоздушной обороны, 1942–1943 гг., оп.1, спр.54.–54 арк.

22. Papiery Biblioteki Państwowej we Lwowie (Staatsbibliothek Lemberg). Akta Oddziału II z lat 1941–1944. Т.1. // ZNіО we Wrocławiu. Dział rękopisów. – Rkps. 17129/II – 129 аrk.

23. [Дорошенко В.]. Шість відділів Державної Бібліотеки у Львові // Львівські вісті. – 1942. – 28 лип. (№ 167).

24. Cвєшніков І. Спогади музейного працівника / Ігор Свєшніков // Пам’ятки України: історія та культура. – 2008. – № 2. – С. ІІ–ХХХVIII. – Із змісту : Переднє слово публікатора / Роман Дзюбан. – С. ІІ–ІV.

25. Matwijów M. Ewakuacja zbiorów polskich ze Lwowa w 1944 r. / Maciej Matwijów // Rocznik Lwowski : 1995–1996. – Warszawa : Instytut Lwowski, 1996. – S. 31–46.

26. Справки, докладные записки, отчеты работников обкома партии, руководителей высших и средних специальных учебных заведений, поступавшие в обком КП(б)У о состоянии материально-технической базы вузов, техникумов, училищ, учебно-воспитательной работы, культурно-бытовых и жилищных условий преподавательского состава, студентов и учащихся // ДАЛО. – Ф. П-3. Львовский обком Компартии Украины, оп. 1. (1939–1946 гг.), спр. 483. –  175 арк.

27. Цепенда І. Проблема повернення культурних цінностей у радянсько-польських відносинах другої половини 40-х років ХХ ст. [Електронний ресурс] / Ігор Цепенда. – Режим доступу: http://www.viche.info/journal/1389/. – Назва з екрана. – Дата перегляду: 14 трав. 2012.

28. Дашкевич Я. Симеон дпир Легаци – кто он? / Ярослав Дашкевич // Постаті : нариси про діячів історії, політики, культури / [упоряд.: М. Капраль, Г. Сварник, І. Скочиляс]. – Львів : Львівське відділення ІУАД ім. М. С. Грушевського НАНУ ; ЛНУ ім. І. Франка, 2006. – С. 72–82.

29. Wróbel-Lipowa K. Rewindykacja archiwaliów polskich z ZSRR w latach 1945–1964 : rozprawa habilitacyjna / Krystyna Wróbel-Lipowa ; rec. : T. Walichowski. – Lublin, 1982. – 200 s. – (Rozprawy Wydziału Humanistycznego ; Rozprawy habilitacyjne ; [t.]. XXVI).

30. Dokumenty i materiały do historii stosunków  polsko-radzieckich. T. IX : styczeń 1946–grudzień 1949/ oprac. : Euzebiusz Basiński, Kapitolina W. Bolszakowa, Iwan A. Chrienow [i in.]. – Warszawa : Książka i wiedza, 1974. – XII, 635 [5] s.

31. Луцький О. Доля бібліотечних цінностей Львівського державного університету в світлі нових фактів / Олександр Луцький // Роль бібліотек монастирів, соборів та інших установ у розвитку культури України : тези наук. конф. – Київ, 1993. – С. 86–89.

32. Matwijόw M. Walka o lwowskie dobra kultury w latach 1945–1948 / Maciej Matwijów.  – Wrocław : T-wo Przyjaciół Ossolineum, 1996. – 334, [1] s.

33. Zbiory rękopisów w bibliotekach i muzeach w Polsce / [oprac. D. Kamolowa przy wspόłpracy T.Sieniateckiej]. – Warszawa : Biblioteka Narodowa, 2003. –  XLIV, 564 s. : il. – (Zbiory rękopisów w Polsce; t.1).

34. Справки, докладные записки, отчеты работников обкома партии, руководителей высших и средних специальных учебных заведений, поступавшие в обком КП(б)У о состоянии материально-технической базы вузов, техникумов, училищ, учебно-воспитательной работы, 13 мая 1946 г.–6 ноября 1946 г. // ДАЛО. – Ф. П–3.  Львовский обком Компартии  Украины, 1939–1946 гг., оп. 1, спр. 484. – 134 арк.

35. Grimsted Kennedy P. Trophies of War and Empire : The Archival Heritage of Ukraine, World War II, and the International Politics of Restitution / Patricia Kennedy Grimsted. – Cambridge, Massachusetts, 2001. – XLVII, 749 p. – (Harvard Papers in Ukrainian Studies / Ukrainian Research Institute, Harvard University).

36. Matwijów M. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich w latach 1939–1946 / Maciej Matwijów. – Wrocław : T-wo Przyjaciół Ossolineum, 2003. – 350 s. : il.