Jacek MILER Rewindykacje dóbr kultury z ZSRR po II wojnie światowej

29 березня 2016

"W celu uniknięcia wszelkiego rodzaju nieuzasadnionych pogłosek na temat zadań niemieckich i sowieckich wojsk działających w Polsce, rząd ZSRR i rząd Niemiec oświadczają, że działania tych wojsk nie mają celów sprzecznych z interesami Niemiec lub Związku Sowieckiego i nie przeczą duchowi ani literze Paktu o Nieagresji (...). Przeciwnie, zadanie tych wojsk polega na tym, aby przywrócić w Polsce porządek i spokój, naruszone przez rozpadnięcie się państwa polskiego i pomóc ludności Polski w przebudowie warunków jej państwowego istnienia".

17 września 1939 r. Armia Czerwona wkroczyła na ziemie wschodnie II Rzeczypospolitej. Po zajęciu tych terenów administracja cywilna i wojskowa w sposób zorganizowany prowadziła działalność rabunkową na tym obszarze. Rozkazy generałów Timoszenki, Żytkoja czy Kowalowa stanowiły porządek prawny dla terenów okupowanych. Wielu mieszkańców Lwowa, w obawie przed aresztowaniami, przekazało swoje zbiory do bibliotek i muzeów, przede wszystkim do Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (w tym Muzeum im. Lubomirskich). W październiku specjalna komisja, w której skład wchodzili I. Sirik i M. Bażan, dokonała przeglądu muzeów Iwowskich. Wnioski zawarto w raporcie skierowanym do U. Burmistrienki, sekretarza Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Ukrainy.

Na początku 1940 r. przeprowadzono reorganizację muzeów, co sprzyjało rozproszeniu i zniszczeniu wielu przedmiotów z polskich kolekcji i zbiorów. Upaństwowiono zbiory należące do fundacji i osób prywatnych. Po reorganizacji we Lwowie znajdowało się sześć muzeów: Lwowska Galeria Obrazów, Lwowskie Muzeum Historyczne, Muzeum Przemysłu Artystycznego, Prehistoryczne, Etnograficzne i Ukraińskie Muzeum Narodowe. Natomiast zlikwidowano m. in. Muzeum im. Lubomirskich, Muzeum Archidiecezjalne i Muzeum Historyczne miasta Lwowa, którego zbiory znajdujące się budynku Czarnej Kamienicy, w znacznym stopniu zniszczono.

Wiele cennych dzieł zostało skradzionych w okresie okupacji niemieckiej. Z samych tylko zbiorów dawnego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich w latach 1941-1944 skradziono około 18 000 książek (część z nich po wojnie odnaleziono na Śląsku i przewieziono do Wrocławia), a z wchodzącego w skład Zakładu Muzeum im. Lubomirskich 25 rysunków Dürera. Szczególnym "wzięciem" cieszyły się wyroby rzemiosła artystycznego, zwłaszcza ze zbiorów dawnego Muzeum Historycznego i Muzeum Przemysłu Artystycznego.

Podczas okupacji sowieckiej i niemieckiej na ziemiach wschodnich zrabowano i zniszczono ponad 2000 rezydencji oraz parę tysięcy obiektów sakralnych.
27 lipca 1944 r. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego podpisał ze Związkiem Radzieckim porozumienie o wytyczeniu wschodnich granic Polski wzdłuż Bugu i Sanu. Kształt granic został ustalony ostatecznie w układzie podpisanym w Poczdamie. Przyłączenie terenów wschodnich II Rzeczypospolitej przez ZSRR spowodowało pozostawienie olbrzymiej liczby polskich dóbr kultury. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z 18 grudnia 1942 r. o przywróceniu polskiego porządku prawnego na obszarach Rzeczypospolitej Polskiej oraz Deklaracja Państw Sojuszniczych o nie uznaniu porządku prawnego na terytoriach okupowanych z 1943 r. (podpisana również przez ZSRR) nie miały w tym momencie żadnego znaczenia.

Niewielką ilość dóbr kultury dopuszczały umowy o repatriacji ludności, podpisane przez PKWN z Litewską SRR i Białoruską SRR (9 września) oraz z Ukraińską SRR (22 września). W Łucku, Wilnie i we Lwowie powołano Pełnomocników Rządu ds. Repatriacji.

13 czerwca 1945 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki, powołując się na pakt przyjaźni, wzajemnej pomocy i powojennej współpracy z 21 kwietnia 1945 r., wystąpiło do Ministerstwa Spraw Zagranicznych z prośbą o podjęcie starań o rewindykację polskich dóbr kultury z ZSRR. W piśmie tym stwierdzono, iż do Polski powinny wrócić zabytki stanowiące dorobek całego narodu, a które swoją istota i charakterem nie są ściśle związane z dorobkiem kulturalnym narodów ukraińskiego, białoruskiego i litewskiego. Wymieniono tu m.in. pamiątki po polskich królach, wodzach i mężach stanu, militaria, zbiory prywatne Polaków, fundacje narodowe polskie, przeznaczone przez ich prywatnych założycieli - Polaków, do pielęgnowania kultury polskiej.

Podstawą podejmowanych działań mających na celu odzyskanie dóbr kultury była umowa między Polska i ZSRR, w sprawie wynagrodzenia szkód wyrządzonych przez okupację niemiecką, zawarta 16 sierpnia 1945 r. W połowie 1945 r. w Ministerstwie Kultury i Sztuki, w ramach Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, powstał Wydział (później Biuro) Rewindykacji i Odszkodowań, którym kierował Władysław Tomkiewicz. Natomiast opracowywaniem strat wojennych bibliotek, pod kierownictwem Józefa Grycza, zajmowało się Ministerstwo Oświaty. Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż informacje na temat strat wojennych zbierano przez cały okres okupacji. Materiały zebrane przez poszczególne departamenty Delegatury Rządu RP na Kraj przesyłano do Londynu.
Ministerstwo Oświaty i Ministerstwo Kultury i Sztuki, obok spraw związanych z odzyskaniem dóbr kultury zagrabionych podczas wojny przez Niemców, zajęły się też problemami dotyczącymi polskiego mienia pozostającego na terenach przyłączonych do ZSRR. Przewidywano repatriację całego polskiego majątku z terenów wschodnich. Z inspiracji Biura Rewindykacji i Odszkodowań powstał memoriał Ksawerego Piwockiego Zasady ewakuacji dóbr kulturalnych polskich z terenów objętych przez ZSRR. Był to jeden z najważniejszych memoriałów, obok opracowania Tadeusz Mańkowskiego O rewindykacji zbiorów Iwowskich i memoriału w sprawie repatriacji archiwów, bibliotek oraz muzeów naukowo-artystycznych ze Lwowa i Wilna autorstwa Franciszka Bujaka, Stefana Inglota i Karola Badeckiego. W lipcu Wydział Bibliotek Ministerstwa Oświaty opracował memorandum w sprawie repatriacji bibliotek polskich z ziem wschodnich. Opracowania te zawierały wykazy zbiorów, które powinny podlegać repatriacji.

W. Bażan, wicepremier Ukraińskiej SRR jeszcze w 1945 r. podczas przemówienia wygłoszonego na polach grunwaldzkich stwierdził, że całe polskie mienie kulturalne, które znajduje się na terytorium republiki ukraińskiej, będzie przekazane jeszcze w roku bieżącym. Wkrótce okazało się, że były to deklaracje bez pokrycia.

Literatura i archiwalia:

  1. Niemiecko-Sowiecki komunikat z dnia 18 września 1939 roku
  2. Sukiennicki W., Biała księga. Fakty i dokumenty z dwóch wojen światowych. Paryż 1964 r., s. 75
  3. CDIA-Lwów, fond 859, op. 1, spr. 10. [za:] Początki sowietyzacji Kresów Wschodnich Drugiej Rzeczpospolitej (jesień 1939). Bydgoszcz 1997, s. 59.
  4. AAN, BRiO 387/71 s.11-14. [w:] W. Kowalski Likwidacja skutków II wojny światowej w dziedzinie kultury. Warszawa 1994, s.177-180.
  5. Matwijów M., Walka o Iwowskie dobra kultury. Warszawa-Wrocław 1997

Jesienią 1945 r. powstał projekt układu między Tymczasowym Rzadem Jedności Narodowej RP a Rządem ZSRR o repatriacji dóbr kulturalnych polskich z terytorium ZSRR i dóbr kulturalnych ukraińskicń z terytorium Polski. Artykuł 1. projektu umowy z Ukrainą opracowany przez Biuro Rewindykacji i Odszkodowań przewidywał że...  obie układające się strony zgadzaja się na repatriację ze swych terytoriów tych dóbr kulturalnych, które ze względu na swój narodowy charakter stanowią własność kulturalną drugiej układającej się strony.

        W lutym 1946 r. ambasada RP w Moskwie wystosowała notę do radzieckiego MSZ w sprawie odzyskania dóbr kultury. Wprawdzie nie uzyskano na nią zadawalającej odpowiedzi jednak rozmowy nadal kontynuowano. 5 lipca Rada Ministrów powołała komisję ds. rewindykacji polskiego mienia z ZSRR. Opracowano wytyczne do rozmów z delegacją ukraińską 25 lipca 1946 r. Warto tu przytoczyć niektóre punkty: Repatriacja polskiego mienia kulturalnego dotyczy nie tylko Lwowa lecz całego terenu, który w roku 1939 stanowił integralna czgść Rzeczypospolitej Polskiej, a obecnie wchodzi w skład ZSRR. Repatriacji podlegają w całości tak zwane fundacje narodowe to jest Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie (ze wszystkimi jego działami) oraz Biblioteka Baworowskich we Lwowie (ze wszystkimi jej działami). Do Ossolineum prócz działu bibliotecznego i archiwalnego należało od roku 1824 Muzeum Lubomirskich, a od 1921 Biblioteka Pawlikowskich ze swoimi zbiorami graficznymi. Biblioteka Baworowskich obok ksiażek zawierała dział rękopisów grafiki oraz muzeum. Wszystkie te działy jako stanowiące własność narodu polskiego winny wrócić do Polski. Wyjątkowi mogą ulec rękopisy i druki w języku ukraińskim, staroruskim i cerkiewno-słowiańskim. Również w całości winno być repatriowane dawne Muzeum im. Jana III, gdyż zawierało ono obiekty związane z osobą tego króla i dziejami wojennymi Rzeczypospolitej. Prowadzone rozmowy przyniosły pewne rezultaty. W lipcu 1946 r. i w marcu 1947 r. przywieziono ze Lwowa 42 606 starych druków 167 737 druków z XIX i XX wieku oraz 6764 rękopisów. Oprócz wymienionej części Ossolineum w lipcu 1946 r. przywieziono Panoramę Racławicką 301 obrazów rysunków i akwarel 10 rzeźb oraz około 195 pamiątek historycznych, medali monet i innych (w tym 62 obrazy z kolekcji Bolesława Orzechowicza) oraz Panoramę Plastyczną Dawnego Lwowa autorstwa Janusza Witwickiego (zamordowanego we Lwowie nieco wcześniej przez "nieznanych sprawców"). W latach 1945-1946 pewną część mienia udało się przywieźć ze Lwowa w ramach akcji repatriacyjnej dzięki osobom prywatnym a także za pośrednictwem duchowieństwa (jezuici, dominikanie). W okresie tym udało się odzyskać znaczną liczbę prywatnych księgozbiorów polskich uczonych. Duchowieństwo mogło przewozić swój majątek na podstawie protokołu dodatkowego do umowy repatriacyjnej z dnia 20 września 1945 r. Między innymi w październiku 1945 r. przewieziono bibliotekę i zbiory Iwowskiego Seminarium Duchownego oraz zbiory Archiwum Archidiecezjalnego. Akcja repatriacyjna trwała do listopada 1946 r. kiedy to zlikwidowano Lwowski Urząd Pełnomocnika Rządu RP do Spraw Repatriacji. W lipcu 1946 r. i w marcu 1947 r. przewieziono ze Lwowa do Wrocławia 42 606 starych druków 167 737 druków z XIX i XX wieku (w tym kilka tysięcy tomów prasy i czasopism) oraz 6764 rękopisów. 

        W 1950 r. ZSRR przekazał jeszcze lwowskie pomniki: Aleksandra Fredryka Jana III Sobieskiego i Kornela Ujejskiego. Zasadniczą część powojennych rewindykacji zakończono w 1951 r. likwidując Biuro Rewindykacji i Odszkodowań ówczesnego MKiS. W 1956 r. podpisano w Warszawie akt końcowy przekazania Polsce 12 518 dzieł malarstwa, rzeźby sztuki zdobniczej i grafiki pochodzących ze zbiorów polskich a przywiezionych przez Armię Czerwoną z terenu Niemiec. To co zwrócono miało charakter "daru" dokonanego przy jednostronnym wyborze, na który strona polska nie miała żadnego wpływu. Ze Lwowa nie zwrócono większości zbiorów: Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, portretów Lubomirskich  i mebli, depozytów Biblioteki Baworowskich Biblioteki, Uniwersytetu Jana Kazimierza, Muzeum Dzieduszyckich, Muzeum Jana III Sobieskiego, Muzeum Historycznego a także darowizny: Bolesława Orzechowicza, Ks. Adama Czartoryskiego, Józefa Smolińskiego. Na deklaracjach zakończyły się zwroty dzieł sztuki i zabytków z terenu Białorusi. W późniejszym okresie strona radziecka zwróciła jedynie zbiory Gołuchowa (1957 r.), Kórnika oraz część zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie zajęte na terenie własnej strefy okupacyjnej i wywiezione do ZSRR. Udana akcja rewindykacyjna w 1961 r. zakończyła się przywiezieniem regaliów pochodzących z Zamku na Wawelu, kolekcji arrasów, militariów, sreber. W 1956 r. przywieziono archiwum Polskiego Towarzystwa Historycznego. W latach 1961-1962 część akt archiwalnych z Państwowego Archiwum Historycznego dotyczących Krakowa i województwa rzeszowskiego. 21 kwietnia 1987 r. między PRL a ZSRR została podpisana "Deklaracja o polsko-radzieckiej współpracy w dziedzinie ideologii, nauki i kultury". Na jej podstawie w maju 1987 r. zwrócono ok. 2400 książek ze zbioru Ossolineum. Po rozpakowaniu we Wrocławiu (wcześniej Polacy nie mieli wglądu do zaplombowanych skrzyń) okazało się, że jest to zbiór niewielkiej wartości: 1170 t. ze znakami własnościowymi Ossolineum oraz 1273 t. różnych książek pochodzących z nie sprzedanych przed wojną zasobów wydawnictwa Ossolineum. Ok. 75 % transportu pochodziło z lat 1901-1939. Po rozpadzie ZSRR, w latach 90. została podjęta kolejna próba odzyskania niektórych polskich dzieł sztuki i zabytków. Rozmowy prowadzone (na podstawie wcześniej podpisanych porozumień) przez polsko-rosyjskie i polsko-ukraińskie zespoły ekspertów być może doprowadzą do odzyskania przynajmniej niektórych dzieł sztuki i zabytków.
 

Literatura i archiwalia:
C. Skuza; "Odzyskanie mienia polskiego po II wojnie światowej", str. 320. Pita 1992.
AAN, BRiO 38771 
M. Kuhnke, "Apollo i dwie Muzy - szczęśliwy powrót z Pawtowska" w: "Cenne, bezcenne, utracone" rocznik 1997
W. Kowalski, "Likwidacja skutków II wojny światowej w dziedzinie kultury", Warszawa 1994
J. Pruszyński "Ochrona zabytków w Polsce. Geneza, organizacja prawo", Warszawa 1989

Джерело: Jacek Miler  Rewindykacje dóbr kultury z ZSRR po II wojnie światowej//Cenne Bezcenne Utracone, nr 2/1999/ел.версія