Jacek MILER Rewindykacje po traktacie ryskim

29 березня 2016

"...byłem świadkiem wywiezienia biblioteki Załuskich w Warszawie; było ono dokonane przez hordę kozaków [...] tomy leżały jedne na drugich; gdy skrzynię wypełniono, zabijano ją deskami. W chwili, gdy zbijano jedną z tych skrzyń, przyszło im umieścić jeden wielki tom [...] oprawiony w safjan czerwony [...] zawierający wspaniałe sztychy wraz z objaśnieniami.[....] By go umieścić, szybko kozacy przecięli go i dwie części wsadzili do paki."- Ks. Georgel S.J. Sekretarz Ambasady Francuskiej w Wiedniu, przebywający w tym czasie w Warszawie.

Traktat pokojowy zawarty w Rydze 18 marca 1921 r. między Polską a Rosją i Ukrainą regulował m.in. sprawy związane ze zwrotem zabytków kultury polskiej wywiezionych z Polski po 1 stycznia 1772 r. Od I rozbioru Polski do I wojny światowej do Rosji wywożono ogromne ilości archiwaliów, książek, dzieł sztuki i pamiątek historycznych. W 1772 r. wywieziono do Rosji zbiory Radziwiłłów z Nieświeża, obejmujące bibliotekę i archiwum (część została zwrócona do Nieświeża w 1905 r.). W 1794 r. zabrano muzealia z gmachu Komisji Skarbowej, w 1795 r. z Warszawy wywieziono bibliotekę Załuskich, 156 arrasów, sztandary, broń i wiele dzieł sztuki, w 1813 r. zbiór monet i medali z Nieświeża.

Po upadku powstania listopadowego wywieziono do Rosji wiele bibliotek: z Warszawy Bibliotekę Publiczną Uniwersytetu i Towarzystwa Przyjaciół Nauk, z Wilna Bibliotekę Uniwersytecką, bibliotekę Liceum Krzemienieckiego oraz prywatne m.in. Sapiehów, Czartoryskich, Rzewuskich i inne. W tym okresie wywieziono również archiwa: orderów - Orła Białego i św. Stanisława, Sekretariatu Królestwa Polskiego, Rady Stanu, Księstwa Łowickiego, Wydziału Skarbowego Królestwa Polskiego. Z Uniwersytetu Warszawskiego wywieziono także Gabinet Rycin i Gabinet Numizmatyczny. Ze zbiorów Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie zabrano m.in. zbiory numizmatyczne, zbrojownię gen. Henryka Dąbrowskiego, 40 portretów książąt i królów polskich, obrazy m.in. Brodowskiego i Bacciarellego. Zabrano wiele obiektów należących do wyposażenia Zamku Królewskiego (m.in. obrazy Canaletta), Belwederu, Łazienek i Arsenału. Ponadto na podstawie ukazu carskiego wydanego w lutym 1832 r. przejęto mienie należące do przeszło 200 klasztorów. Akcję rabunkową na ziemiach polskich kontynuowano w dobrach prywatnych, w ramach represji po powstaniu styczniowym.

Podczas I wojny światowej wywieziono wiele archiwaliów z Warszawy, Wilna i Lwowa, ogromną liczbę dzwonów (wg danych TOnZP - 12 tys.), a przede wszystkim wyposażenie Zamku Królewskiego w Warszawie (65 wagonów). Polskie dobra kultury przewożono głównie do Moskwy i Petersburga, ale też Kijowa, Charkowa i innych miast cesarstwa.

Wielki wkład w przygotowanie materiałów do przyszłej rewindykacji miało Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości i jego liczne oddziały mające siedziby na terenie Rosji2. W kwietniu 1917 r. w Moskwie trzeci zjazd delegatów polskich Organizacji Opieki nad Zabytkami. powołał dwie instytucje: Radę Zjazdów i Wydział Wykonawczy Związku Organizacji Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Pozwoliło to w sposób bardziej zorganizowany i efektywny wykorzystać pracę ludzi ratujących i rejestrujących zabytki kultury polskiej pod kątem przyszłej rewindykacji. Ważnym wydarzeniem było powołanie Komisji Likwidacyjnej Królestwa Polskiego, której przewodniczył Aleksander Lednicki. Komisja współpracowała z Wydziałem Wykonawczym. W październiku 1917 r. Wydział I Komisji Likwidacyjnej do Spraw Królestwa Polskiego w Petersburgu postanowił, że zwrotowi podlegają wszystkie wywiezione z Polski zbiory państwowe i prywatne o charakterze publicznym. Jednak 10 grudnia 1917 r. Komisja Likwidacyjna, w wyniku Dekretu Komisarzy Ludowych, zakończyła działalność. Dekret ten mówił, iż "Komisja Likwidacyjna do Spraw Królestwa Polskiego przechodzi w zawiadywanie komisarza do spraw narodowościowych polskich. Urząd prezesa Komisji Likwidacyjnej znosi się. Reorganizację wewnętrzną Komisji Likwidacyjnej poleca się komisarzowi do spraw narodowościowych polskich. Kredyty na utrzymanie Komisji Likwidacyjnej poleca się komisarzowi do spraw narodowościowych polskich".

W kraju powołano Biuro Prac Kongresowych, które zajmowało się opracowywaniem materiałów służących późniejszej rewindykacji. Prace były prowadzone m.in. przy współpracy z Wydziałem Archiwów Państwowych. Zbierano informacje na temat obiektu przed wywiezieniem z Polski, okoliczności jego wywozu, późniejszych losów na terenie Rosji i ostatniego miejsca przechowywania. Na podstawie zebranego materiału dokonano następującego podziału:

Mienie kulturalne
a) straty o charakterze pamiątkowym i muzealnym: zbiory ze Skarbca Koronnego, zbiory Stanisława Augusta, urządzenie Zamku Królewskiego w Warszawie, zbiory Arsenału Warszawskiego, przedmioty z kościołów warszawskich, insygnia koronacyjne z Izby Skarbowej w Warszawie, urządzenie pałacu Brühla, posąg księcia Józefa Poniatowskiego, antepedium z katedry w Chełmie, urządzenie oraz archiwum Banku Polskiego;
b) straty o charakterze muzealno-naukowo-bibliotecznym: zbiory uniwersytetu i Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, uniwersytetu i obserwatorium astronomicznego w Wilnie, Muzeum Starożytności w Wilnie, zbiory i archiwum Liceum Krzemienieckiego;
c) straty biblioteczne: biblioteki Załuskich, Korpusu Kadetów w Kaliszu, Jezuitów (Pijarów) w Połocku, Akademii Medyko-Chirurgicznej w Wilnie, Akademii Duchownej w Wilnie, Komisji Prawniczej w Warszawie, Rady Stanu Królestwa Polskiego w Warszawie, biblioteki świeckie i klasztorne;
d) straty w zbiorach prywatnych: Radziwiłłów, Czartoryskich, Sapiehów, Zamoyskich, Rzewuskich, Sanguszków i inne.

Archiwa dawne
a) ogólnopaństwowe: Metryka Koronna, Rady Nieustającej, Komisji Edukacyjnej, Straży Praw, Komisji i Policji Marszałkowskiej, powstania kościuszkowskiego, Prezydenta Miasta Warszawy Ignacego Zakrzewskiego, Stanisława Augusta Poniatowskiego, sekretarza Stanisława Augusta - Friesego, orderów - Orła Białego i św. Stanisława, Heroldii Królestwa Polskiego, sądowe, Komisji Rządowej b. Wydziału Przychodów i Skarbu, Zarządu Duchownego Królestwa Polskiego, Departamentu Górnictwa, Księstwa Łowickiego, Generał-Gubernatorstwa Warszawskiego, Kancelarii Generał-Gubernatora Warszawskiego, Sztabu Warszawskiego Okręgu Wojennego, Centralne Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Bieżące registratury: akta administracyjne ewakuowane w okresie wojny.

Po zakończeniu wojny polsko-rosyjskiej przystąpiono do negocjowania traktatu pokojowego. 24 września 1920 r. w Rydze podczas plenarnego posiedzenia, przewodniczący obu delegacji przedstawili deklaracje, które miały stanowić podstawę do późniejszych rozmów. W punkcie 11. deklaracji J. Dąbski przedstawił stanowisko delegacji polskiej: "Oparcie kwestii obopólnej likwidacji i pretensji na wzajemnem uznaniu, iż dla Polski nie powstanie żadne zobowiązanie lub ciężar z powodu dawniejszej przynależności do Rosji, obopólne zrzeczenie się własności państwowej na terytorium drugiej strony, zwrot wszelkich archiwów, bibliotek i przedmiotów sztuki wywiezionych z Polski od czasu jej rozbioru, przyznanie dla Polski praw najwyższego uprzywilejowania w sprawie zwrotu i rekompensaty za szkody powstałe przez rosyjską wojnę domową ".

W wyniku żmudnych negocjacji, w preliminariach pokojowych podpisanych 12 października 1920 r. uzyskano zobowiązanie strony radzieckiej o reewakuacji polskiego mienia wywiezionego do Rosji. Negocjacje zakończyły się podpisaniem traktatu, którego artykuł XI dotyczył dóbr kultury. Punkt 15 tego artykułu przewidywał, iż wykonaniem postanowień zajmie się Mieszana Komisja Specjalna.

Literatura:

  1. Dokumenty dotyczące delegacji polskiej w Komisjach Mieszanych - Reewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie. T. 1-8 Warszawa 1922-24
  2. Kaczkowski J: Konfiskaty na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim po powstaniach roku 1831 i 1863, Warszawa 1918
  3. Kuntze E: Zwrot polskich zbiorów bibliotecznych z Rosji. Kraków 1937
  4. Pruszyński J: Ochrona zabytków w Polsce. Warszawa 1989
  5. "Muzeum Polskie" (pod. red. M. Treter, Kijów) [1] 1917

Trzeba było cudu pod Warszawą. Ten cud stworzył (...) etap w rewindykacji zabytków naszych. Doprowadził nas przez Mińsk do Rygi (...), a następnie do ostatecznego podpisania traktatu pokojowego (...).

18 marca 1921 r. członkowie delegacji, którym przewodniczyli: Jan Dąbski ze strony polskiej i Adolf Joffe ze strony rosyjsko-ukraińskiej, podpisali traktat pokojowy, którego punkt 1 artykułu XI przewidywał, iż "Rosja i Ukraina zwracają Polsce następujące przedmioty, wywiezione do Rosji lub Ukrainy od 1 stycznia 1772 roku z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej :

a) wszelkie trofea wojenne (na przykład chorągwie, sztandary, wszelkie znaki wojskowe, działa, broń, regalia pułkowe itp.) jak również trofea, zabrane od roku 1792 Narodowi Polskiemu w jego walce o niepodległość przeciw carskiej Rosji. Nie podlegają zwrotowi trofea polsko-rosyjsko-ukraińskiej wojny 1918 -1921 roku;
b) biblioteki, księgozbiory, archeologiczne i archiwalne zbiory, dzieła sztuki, zabytki oraz wszelkiego rodzaju zbiory i przedmioty o wartości historycznej, narodowej, artystycznej, archeologicznej, naukowej lub w ogóle kulturalnej. Zbiory i przedmioty, omówione pod literami a i b punktu niniejszego, podlegają zwrotowi bez względu na to, wśród jakich okoliczności lub z jakich rozporządzeń ówczesnych władz były wywiezione i bez względu na to, do jakiej osoby prawnej lub fizycznej należały pierwotnie lub po wywozie.

Traktat został ratyfikowany w kwietniu 1921 r. Realizacją postanowień zawartych w artykule XI miała się zająć Mieszana Komisja Specjalna, powołana na podstawie punktu 15. tego artykułu. W jej skład wchodziło 3 przedstawicieli (z każdej strony) oraz eksperci Komisji. Zgodnie z Uchwałą Rady Ministrów z dnia 17 maja Komisja Specjalna została podzielona na trzy wydziały: a) muzealny, b) bibliotek, archiwów historycznych i pomocy naukowych, c) archiwów administracyjnych.

12 sierpnia 1921 r. Prezes Głównego Urzędu Likwidacyjnego w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych wydał Rozporządzenie w przedmiocie rejestracji wywiezionego do Rosji lub Ukrainy mienia. Punkt 1 a dotyczył rejestracji archiwów i mienia kulturalnego, wymienionego w artykule XI traktatu.
Delegacja polska, która 14 sierpnia przyjechała do Moskwy (Komisje: Reewakuacyjna i Specjalna), wraz z ekspertami, liczyła 75 osób. Wydział muzealny Komisji Specjalnej stanowili: dr Aleksander Czołowski, Feliks Kopera, Marian Morelowski, Edward Chwalewik, a współpracowali z nimi, m. in. Wincenty Kwiatkowski i Emil Wierzbicki. W wydziale bibliotek, archiwów historycznych i pomocy naukowych: dr Edward Kuntze (późniejszy Prezes Komisji) i dr Stefan Rygiel. Współpracowali z nimi: Edward Chwalewik i Kazimierz Piekarski. W wydziale archiwów administracyjnych: prof. Witold Suchodolski, kierujący pracami i Aleksander Bachulski. Wymienione wydziały miały sekretariat, którym kierował Edward Chwalewik i Stefan Brykner oraz Maria Biskupska. Ponadto utworzono sekretariat generalny obejmujący działalność Komisji Reewakuacyjnej i Specjalnej, którym kierował Stefan Starzyński. Prezesem Delegacji Polskich w Komisjach Reewakuacyjnej i Specjalnej był Antoni Olszewski. Delegacje posiadały swoje ekspozytury: w Warszawie, której pracami kierował Bolesław Olszewicz oraz w Piotrogrodzie, której pracami kierował ks. prof. Bronisław Ussas.

W poszczególnych okresach działalności Komisji, jako członkowie i eksperci, brali udział m. in.: prof. Marceli Handelsman, Stanisław Lisowski, Konstanty Chyliński, Ludwik Biernacki, Marian Gumowski, Kazimierz Tyszkowski, prof. Aleksander Birkenmajer, Zygmunt Mocarski, Kazimierz Sochaniewicz. Ze strony rosyjsko-ukraińskiej: prof. Otto Schmidt (prezes Komisji w 1921 r.), Piotr Wojkow (prezes do 1926 r.), Herman Łazaris (dyrektor Ermitażu, prezes Komisji w 1927 i 1928 r.), prof. Sergiej Oldenburg, prof. Olga Dobiasz-Rożdiestwienska, prof. Michaił Pergament, Siergiej Płatonow, Aleksander Braudo (wicedyrektor Rosyjskiej Biblioteki Publicznej), a także: prof. Matwiej Lubawski, prof. Nikołaj Lichaczew, Siergiej Uszakow, Nikołaj Łozinski i wielu innych.

7 października odbyło się pierwsze posiedzenie Komisji Specjalnej. Aneks do wniosków złożonych przez stronę polską dotyczył pamiątek historycznych i dzieł sztuki znajdujących się na Kremlu, Orużejnoj Pałatie i Bolszoj Kremlewskim Dworcu. Były to m. in. chorągwie wojsk polskich; szkatułka z Konstytucją Królestwa Polskiego z 1815 r.; berło, korona i łańcuch z orderem Orła Białego Stanisława Augusta Poniatowskiego; 63 portrety książąt i królów polskich oraz 6 obrazów ze scenami z historii Polski (m. in. Hołd Pruski i Unia Polski z Litwą).

Załącznik do protokołu posiedzenia Komisji z 23 listopada zawierał rezolucje w sprawie odszukania i wydania 156 arrasów i głów dekoracyjnych pochodzących z Zamku na Wawelu.

Najważniejsze wnioski strony polskiej dotyczyły m. in. dzwonów wszystkich wyznań zabranych z terenów należących do Polski po Traktacie Ryskim (kilkanaście tysięcy); zbiorów Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Moskwie (m. in. zbiory Radziwiłłów; Branickich, Raczyńskich, Tyszkiewiczów); zbiorów Warszawskiego Oddziału TOnZP w Petersburgu (zawierające m. in. ok. 30 tys. dubletów książek z Biblioteki Załuskich); zbiorów Stanisława Krosnowskiego; zbiorów Wileńskiego Muzeum Starożytności; monet, medali i pieczęci znajdujących się w b. Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu oraz znajdujących się w Ermitażu - 21 obrazów Canaletta wywiezionych z Zamku Królewskiego w Warszawie i 5 obrazów należących do wyposażenia Łazienek. Z działu bibliotek były to: zbiory Gabinetu Rycin, Biblioteki Uniwersyteckiej, biblioteki, archiwum i zbiorów Liceum Krzemienieckiego, a przede wszystkim kolekcji polskich włączonych do Biblioteki Publicznej w Petersburgu (m. in. biblioteki: Załuskich, Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Uniwersytetu Wileńskiego, Głównego Zarządu Cenzury Warszawskiej, Sapiehów z Dereczyna i Czartoryskich z Puław).

Członkowie Komisji i eksperci pracowali w niezwykle trudnych warunkach. Strona rosyjska korzystała z każdej okazji, aby prace te utrudnić. Utrudniano dostęp do archiwów i kwestionowano zasadność wniosków składanych przez stronę polską. Mimo wielu trudności do maja 1922 r. powróciły do Polski m. in.: 41 arrasy i 24 "Głowy Wawelskie", pochodzące z Zamku na Wawelu; wyposażenie Zamku Królewskiego i Łazienek wywiezione z Warszawy w 1915 r.; zbiory ofiarowane Polsce w 1917 r. przez Stanisława Krosnowskiego (obrazy, arrasy, militaria, porcelana, meble); pomnik ks. Józefa Poniatowskiego, dłuta Thorvaldsena, wywieziony z Warszawy przez gen. Paskiewicza po powstaniu listopadowym do Homla; obraz J. Matejki "Bitwa od Grunwaldem" wywieziony w roku 1915, a także 21 obrazów Canaletta. Z archiwaliów w tym okresie udało się odzyskać jedynie archiwa Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń od Ognia oraz archiwa urzędów gubernialnych do spraw włościańskich byłego Królestwa Polskiego. Natomiast żądania dotyczące zwrotu Polsce wymienionych wcześniej bibliotek spotkały się ze szczególnym oporem ze strony radzieckiej.

Literatura i archiwa:

  1. Ptaszycki M.: Wywożenie do Rosji polskiego mienia kulturalnego w: "Przegląd Powszechny", Warszawa 1923, s. 203.
  2. Dokumenty dotyczące akcji delegacji polskiej w komisjach mieszanych - Reewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie. T.l-8, Warszawa: 1922-1924, s.
  3. Dąbski J.: Pokój ryski, Warszawa: 1931
  4. Kumaniecki K. W.: Odbudowa państwowości polskiej, Warszawa-Kraków: 1924
  5. Kumaniecki J.: Po traktacie ryskim, Warszawa: 1971
  6. Róziewicz J.: Polsko-radzieckie stosunki naukowe w latach 1918-I939, Warszawa-Kraków-Gdańsk-Wrocław: 1979

"( ... ) od chwili powzięcia uchwały - do całkowitego wykonania jej, tj. przekazania mienia na granicy - mija długi okres. W tym okresie realizacji, w którym Delegacje Polskie muszą stale zwalczać próby ukrywania obiektów, czasem nawet ich rozpowszechniania i w ogóle dążenie do uchylania się od wykonywania powziętego zobowiązania, Strona Sowiecka ukazuje Stronie Polskiej dopiero po raz pierwszy mienie ujawnione zawczasu przez swoje organy i następnie przekazuje je na miejsce znajdowania się przedmiotów".

Podczas drugiego posiedzenia Mieszanej Komisji Specjalnej, 22 listopada 1921 r., delegacja polska podniosła sprawę zwrotu Gabinetu Rycin, zbiorów i biblioteki Liceum Krzemienieckiego oraz wszystkich rękopisów i druków znajdujących się w Bibliotece Publicznej w Petersburgu. W marcu 1922 r. przedstawione zostało Memorandum w sprawie zwrotu rękopisów i książek polskiego pochodzenia, przechowywanych w Państwowej Bibliotece w Petersburgu. W Memorandum podano, iż rzecz dotyczy około 400 000 tomów i 16 000 rękopisów wywiezionych z Polski (częściowo również włączonych do innych bibliotek Cesarstwa).

Niemalże od momentu podpisania traktatu strona rosyjska podważała zasadność żądań delegacji polskiej dotyczących zbiorów bibliotecznych. Żądania te były określane jako rabunek rosyjskiego dorobku umysłowego. Przykładem może tu być Odezwa Rady Uniwersytetu Petersburskiego, wydana w niespełna miesiąc po podpisaniu traktatu, a drukowana rok później w jednym z petersburskich czasopism pod znamiennym tytułem "Jedno z barbarzyństw XX wieku".
W wyniku rozmów prowadzonych we wrześniu i październiku 1922 r., podczas spotkań Mieszanej Komisji Specjalnej (posiedzenie dziewiąte, 13 IX - 31 X), została podpisana umowa (rezolucja). Polska miała odzyskać rękopisy i książki z Rosyjskiej Biblioteki Publicznej, wywiezione po roku 1772, jednak z wieloma wyjątkami i ograniczeniami. Umowa zawierała zobowiązanie dotyczące udostępnienia polskim naukowcom książek i materiałów pozostających w Rosji, a naukowcom radzieckim zbiorów odzyskanych przez Polskę. Ponadto ustalono ekwiwalent za przedmioty pochodzenia polskiego, pozostające w Rosyjskiej Bibliotece Publicznej. Ponadto - jak podaje Edward Kuntze - za daleko idące ustępstwa Delegacji Polskiej Delegacja Rosyjska zgodziła się, w uzupełnieniu tej rezolucji, na wydanie wszystkich rękopisów, druków etc. wywiezionych z Polski po 1 stycznia 1772 r., a znajdujących się we wszystkich bibliotekach Rosji i Ukrainy.

W tym okresie podpisano również rezolucje dotyczące zwrotu: zbiorów graficznych z biblioteki byłej petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, Archiwum Sekretariatu Stanu do Spraw byłego Królestwa Polskiego, archiwaliów i muzealiów należących do Romana Sanguszki i Rajnolda Przeździeckiego, Archiwów Państwowych Rzeczypospolitej z byłego Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Moskwie, biblioteki gimnazjum z Płocku z Akademii Nauk w Petersburgu oraz Biblioteki Uniwersyteckiej i mienia Uniwersytetu Warszawskiego z Rostowa nad Donem.
Sprawozdanie z działalności delegacji polskiej sporządzone dla Ministra Spraw Zagranicznych za okres od 17 maja 1921 do 17 maja 1924 r. zawiera wykaz odzyskanych przez Polskę dóbr kultury i archiwów. Odzyskano 49 arrasów Zygmunta Augusta, urządzenie Zamku Królewskiego w Warszawie zawierające m. in. wiele cennych obrazów (w tym 21 z 22 obrazów Canaletta z widokami Warszawy), rzeźb, mebli, sztandarów, a przede wszystkim insygnia koronacyjne (ogółem 246 skrzyń). Pokaźną część odzyskanych zbiorów stanowił zbiór prof. Krosnowskiego (ofiarowane Polsce w 1917 r.). Wśród nich znajdowało się 60 gobelinów i 600 obrazów, a także militaria, meble i porcelana.

Jedną z najważniejszych pozycji stanowią zbiory biblioteczne. Wśród nich 7193 egz. rękopisów z Biblioteki Załuskich. Odzyskano także ok. 100 tys. sztychów i rysunków z Gabinetu Rycin, na które składały się przede wszystkim zbiory Stanisława Augusta i Stanisława Kostki Potockiego oraz Towarzystwa Przyjaciół Nauk i Sapiehy z Dereczyna.

W tym okresie odzyskano również 7225 dzwonów wywiezionych z Polski podczas I wojny, a zabezpieczonych przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Do zbiorów zabezpieczonych przez Towarzystwo w Moskwie należą również liczne depozyty składane podczas wojny. Ze zbiorów prywatnych były to przedmioty pochodzące z rezydencji: Sanguszków z Podhorców, Radziwiłłów z Nieświeża i Ołyki, czy też Branickich z Rosy.

Osobny rozdział stanowi dział archiwów. Zostały zwrócone archiwa historyczne: Archiwum Koronnego, Archiwum Koronnego Warszawskiego, Metryka Koronna, akta Rady Nieustającej, akta Rządu Powstańczego z 1794 r., Archiwum Stanisława Augusta, Archiwum Sekretariatu Stanu, Archiwum Heroldii, Orderu Orła Białego i Orderu św. Stanisława.

Z archiwów administracyjnych były to akta urzędów ds. włościańskich oraz urzędów gminnych i gubernialnych większości Guberni Królestwa Polskiego, akta magistratów miast Królestwa Polskiego, akta Kancelarii Warszawskiego Generał Gubernatora, akta z Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, a także instytucji sądowych, Warszawskiego Komitetu ds. Cenzury, akta Wydziału Ziemskiego oraz Księstwa Łowickiego.
W roku 1927 podpisano Układ Generalny, który stanowił podsumowanie dotychczasowych prac Mieszanej Komisji Specjalnej. Mimo upływu sześciu lat od momentu podpisania traktatu wiele cennych obiektów nie powróciło jeszcze do kraju.

Literatura i archiwalia:

  1. Dokumenty delegacji polskich w Komisjach Mieszanych Rewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie, z. 9 s. 7
  2. E. Kuntze: Zwrot polskich zbiorów bibliotecznych z Rosji. Kraków: 1937, s. 31
  3. Dokumenty dotyczące akcji delegacji polskich w Komisjach Mieszanych Rewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie T.1-9
  4. Gaca-Dąbrowska Z.: Rewindykacja polskich zbiorów bibliotecznych z Rosji w okresie II Rzeczypospolitej. [W:] Roczniki Biblioteczne. R.XXXIII,1989, z. 1-2
  5. Kumaniecki K.W.: Odbudowa państwowości polskiej. Warszawa-Kraków: 1924

"Jeżeli w latach niewoli usiłowali zaborcy zrobić z nas, narodu historycznego, jeno materiał etnograficzny, to dziś każda nić wiążąca nas z dorobkiem kulturalnym przodków naszych musi być wydobytą i włączoną do splotu więzi historyczno-kulturalnej, która z masy etnograficznej czyni Naród."

16 listopada 1927 r. został podpisany Układ Generalny między Polską a Związkiem Radzieckim w sprawie zwrotu zabytków archiwalnych i kulturalnych wywiezionych przez carat z ziem polskich w okresie porozbiorowym. Układ dotyczył trzydziestu dwóch spraw nie rozstrzygniętych przez Mieszaną Komisję Specjalną.

W wyniku Układu do Polski powróciły między innymi: Szczerbiec, chorągiew Wielka Koronna Zygmunta Augusta, kolejna część arrasów wawelskich, ekwiwalent za zbiór numizmatyczny Uniwersytetu Warszawskiego (pierwotnie ponad 18 tys.) włączony do zbiorów Ermitażu, liczący przeszło 11 tys. monet i medali, a także wiele cennych zabytków ze zbiorów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Biblioteki Załuskich i kolekcji Stanisława Augusta oraz pamiątek powstań narodowych.
W roku 1929, w siedzibie Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości, staraniem członków Towarzystwa i przy poparciu Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Muzeum Wojska, zorganizowano wystawę wybranych przedmiotów rewindykowanych ze Związku Radzieckiego. W skład Komitetu Wystawy wchodzili między innymi: Edward Kuntze, Marian Morelowski, Antoni Olszewski, Marian Lalewicz, Władysław Tatarkiewicz. Ze względów technicznych zaprezentowano tylko niewielką część dzieł sztuki i pamiątek historycznych, które udało się odzyskać po Traktacie Ryskim, ze szczególnym uwzględnieniem regaliów i pamiątek po królach Polski. Jak podaje dr Alfred Lauterbach we wstępie do katalogu wystawy, ze zbioru sztychów i rysunków Gabinetu Rycin, obejmujących przeszło 100 tys., wystawiono 107 sztychów, 15 ze 150 rzeźb antycznych. W ogóle nie zaprezentowano numizmatów (spośród rewindykowanych 20 tys. monet i medali).

Prace Komisji Mieszanej prowadzono jeszcze do 29 czerwca 1933 r. Tego dnia podpisano protokół o realizacji Układu Generalnego, zawierającego stwierdzenie, iż obie strony wypełniły jego postanowienia i nie zgłaszają wzajemnych pretensji. Uznano za konieczne wzajemne udostępnienie zbiorów. Wyjątek stanowiły sprawy dotyczące zwrotu archiwów rosyjskich dotyczących między innymi Wileńszczyzny. Związek Radziecki w ogóle nie zgadzał się na zwrot dóbr kultury pochodzących z tych ziem.

18 kwietnia 1934 r. podpisano protokół końcowy z prac Mieszanej Komisji Specjalnej. Sprawy dotąd nie załatwione, miały być rozpatrzone drogą dyplomatyczną. Delegacja polska zakończyła prace w roku 1935, a w 1937 r. została rozwiązana decyzją Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.

Literatura i archiwalia:

  1. Suchodolski W. "Zarys rewindykacji polskiego mienia muzealnego z Rosji na podstawie Traktatu Ryskiego. Katalog "Wystawy Rewindykacyjnej Zbiorów Państwowych", s. 34, Warszawa 1929
  2. Rygiel S.: "Sprawa zwrotu mienia kulturalnego Wileńszczyzny z Rosji". Ateneum Wileńskie 1924
  3. "Dokumenty dotyczące delegacji polskiej w Komisjach Mieszanych
  4. Reewakuacyjnej i Specjalnej w Moskwie". T.1-8. Warszawa 1922-24.
  5. Pruszyński J.: "Ochrona zabytków w Polsce. Geneza, organizacja, prawo"., Warszawa 1989.

Джерело: Jacek Miler Rewindykacje po traktacie ryskim// Cenne Bezcenne Utracone, nr 5/1998 (ел.версія)